Vaginisme en verantwoordelijkheid: kan dat met elkaar te maken hebben? Jazeker. De vraag is om welke verantwoordelijkheden dat dan gaat. Vaak zijn het verantwoordelijkheden waarvan je zelf van te voren nog niet ziet dat je die zou kunnen (leren) nemen.  Laat ik een voorbeeld geven.

Een van mijn clientes kwam met de vraag of ze kon leren om meer te voelen. Ook zij had last van vaginisme. Ze vertelde dat ze niet in staat was om te bepalen hoeveel ze moest eten, en wanneer ze genoeg had. Want ze kon niet voelen. In plaats daarvan mat ze elke dag vaste hoeveelheden af. Bijvoorbeeld 2 boterhammen bij het ontbijt en 3 bij de lunch.

Ze wilde leren voelen. Dus ik vroeg haar hoe het zou zijn als ze nu met haar aandacht naar haar lichaam zou gaan om te voelen wat daar te voelen valt. Het was even stil, en ik kon merken dat ze bang werd. Ik vroeg haar wat er gebeurde. Ze zei dat ze bang was. Ik vroeg haar: waar voel je dat? In mijn buik. Hoe zou het zijn om je hand daar te leggen en door te gaan met voelen wat je voelt? Ze legde haar handen op haar buik. Ondertussen zag ik dat ze allerlei gelaatsuitdrukkingen aannam. Dus ik vroeg wat er gebeurde. Ze zei dat ze gespannen was. Ik vroeg haar: waar voel je dat in je lichaam? Ze zei in mijn spieren. In welke spieren? In mijn armen.

Ze zat inderdaad met haar armen in een ongemakkelijke houding. Haar ellebogen had ze opgetild, en haar schouders had ze een beetje naar voren gebogen. Ik zei dat ze haar armen ook zou kunnen ontspannen terwijl haar handen op haar buik lagen, maar daar was zij het niet mee eens. Nee, zei ze: „Ik moet alert blijven”. Alert voor wat? Ik voel me naakt als ik mijn angst voel, en kwetsbaar. Wat zou er kunnen gebeuren? Ik zou misbruikt kunnen worden. Is er hier iemand aanwezig door wie jij nu misbruikt zou kunnen worden? vroeg ik. Nee, zei ze. We waren met zijn tweeen. Er was verder niemand. Dus je kan op dit moment niet misbruikt worden. Je zegt dat je je naakt voelt. Maar, ben je ook naakt nu? Nee, want ik heb mijn kleding aan. Dus als ik het goed begrijp dan vervorm je de realiteit een beetje: je denkt dat je naakt bent, terwijl dat niet zo is, en je denkt dat je misbruikt kan worden, terwijl dat op dit moment in deze situatie niet zo is. Je hebt labels op jezelf geplakt: naakt en kwetsbaar, maar dat is niet reëel.

Ja, dat klopt eigenlijk wel. Maar toch moet ik alert blijven.

Ik legde haar uit dat we een overlevingsmechanisme hebben. Dieren hebben dat ook. Ik dacht aan een groep apen die zat te dutten op een berg. Opeens huilde in de verte een wolf. De hele groep schrok wakker. Ze renden met elkaar meteen weg. Dat heb jij ook: als jij schrikt ben jij in een fractie van een seconde klaar om te vechten of te vluchten.

Als dat zo is, waarom zou je dan nu zo alert moeten blijven dat je daarvoor je ellebogen omhoog moet doen? Nee, dat zou eigenlijk niet hoeven. Hoe zou het zijn om te experimenteren met het ontspannen van je armen terwijl je je angst in je buik blijft voelen? Cliente ontspande haar armen een beetje, en spande ze daarna weer aan. Dit herhaalde ze enkele malen.

"Nu ben ik er uit" zei ze opeens. Ik vroeg wat gebeurde er? "Ik was er niet meer bij", zei ze. Dat had ze wel vaker: als de angst opliep "vertrok" ze innerlijk. Met haar aandacht ging ze dan ver weg van het hier en nu.  Tegenwoordig kon ze het goed benoemen als dat gebeurde. Daarmee kon ze ook weer terugkomen in de situatie. En dat deed ze ook nu.

-Ok, zei ik: laten we het samenvatten: je wilde leren voelen en je bent gaan voelen. Je voelde je angst in je buik en je legde je handen op je buik.
-"O ja", zei ze, "nu weet ik het weer. Ik voel mijn angst."
-"Wat voel je nog meer?"
-"De neiging om hard weg te rennen".

-"Ok", zei ik: "je voelt je angst, je denkt dat je naakt en kwetsbaar moet zijn en dat je alert moet blijven en je merkt de impuls om weg te rennen. Dat is allemaal informatie."
-"Ok" zei ze: "dat is allemaal informatie. Maar wat moet ik daarmee? Wat heb ik daaraan?"
-"Hoho", zei ik. "Voordat je denkt dat je daar niets aan hebt: je hebt een heleboel bij jezelf geobserveerd zojuist: je hebt ontdekt dat je bang bent, en dat je gedachten hebt over de situatie die een vervorming van de realiteit inhouden, je hebt de neiging om hard weg te rennen en je hebt dat niet gedaan. Deze informatie geeft je nieuwe inzichten. Wat wil jij? Wil je je vasthouden aan deze ideeën of wil je ze loslaten? Je hebt nu de keuze om je vast te houden aan je denkbeelden of om ze los te laten.. Hoe is de idee voor jou dat jij iets te kiezen hebt?"

Cliente: "Als ik kies word ik vrijer, een krachtiger persoon, een leuker persoon".

Toen voelde ze zich weer banger worden. Ik vroeg: wat betekent dat voor jou als jij de voordelen ervaart van zelf kiezen? Cliente zei: dan neem ik zelf verantwoording voor mijn leven. En daar ben ik wel bang voor.

Ja zei ik, dat kan ik me voorstellen. Het zijn echter twee kanten van dezelfde medaille: verantwoordelijkheid en vrijheid aan de ene kant, en angst aan de andere kant. Wat wil je daarmee?

Kies jij voor het verdragen van je angst zodat je vrij en verantwoordelijk kunt zijn of ren je weg?

Deze cliente besloot te kiezen om de confrontatie met haar angsten aan te gaan. Ze ging de committment aan. Ze zei: ok ik ga thuis bewust voelen met eten om te merken of ik al genoeg gegeten heb of nog niet. Ik besluit dat ik mijn angsten daaromheen ga verdragen.

Hoe meer deze cliente bereid is om haar angsten te verdragen, hoe meer vrijheid zij zichzelf kan toestaan, en hoe leuker haar leven voor haarzelf kan worden. Bovendien: als zij haar angsten verdraagt om te kunnen kiezen wat zij zelf wil in haar leven: dan zal op den duur haar angst ook steeds minder worden. En hoe minder zij last heeft van haar angsten, hoe minder haar vaginistische reactie zal worden.

Voor hulp bij vaginisme of pijn bij seks: stuur me een email met een verzoek om een afspraak: contact

Annemarie Tinbergen
Psycholoog-seksuoloog Amsterdam